TOXIC PRODUCTIVITY – KHI BẠN NGHIỆN CẢM GIÁC PHẢI LUÔN BẬN RỘN

Trong một xã hội tôn vinh sự bận rộn, nghỉ ngơi dần trở thành một hành động gây… tội lỗi.
Nhiều người cảm thấy bất an nếu một ngày trôi qua mà không “hoàn thành được điều gì đó đáng kể”. Ngay cả khi cơ thể đã mệt, tâm trí vẫn thôi thúc phải làm thêm, học thêm, cải thiện thêm – như thể đứng yên đồng nghĩa với tụt lại phía sau.

Hiện tượng này được gọi là toxic productivity – chủ nghĩa năng suất độc hại: khi việc theo đuổi hiệu suất không còn giúp con người phát triển, mà bắt đầu bào mòn sức khỏe tinh thần, cảm xúc và ý nghĩa sống.

Toxic productivity là gì?

Toxic productivity không đơn thuần là chăm chỉ hay kỷ luật.
Nó xuất hiện khi giá trị bản thân bị đồng nhất hoàn toàn với hiệu suất công việc.

Một người rơi vào toxic productivity thường:

• Luôn cảm thấy mình chưa đủ tốt, dù đã làm rất nhiều
• Khó cho phép bản thân nghỉ ngơi trọn vẹn
• Luôn có cảm giác “đáng ra mình phải làm thêm được gì đó”
• Đo lường giá trị bản thân bằng checklist, KPI, thành tích

Vấn đề không nằm ở việc làm việc nhiều hay ít, mà nằm ở động cơ phía sau việc làm. Khi làm việc không còn vì mục tiêu, ý nghĩa hay niềm vui, mà chỉ để tránh cảm giác vô dụng – đó là lúc năng suất trở nên độc hại.

Cơ chế tâm lý phía sau toxic productivity

Các nghiên cứu về tâm lý lao động cho thấy toxic productivity thường hình thành từ sự kết hợp của hai yếu tố chính:

1. Nỗi sợ trở nên vô dụng

Trong môi trường cạnh tranh cao, con người dễ internalize thông điệp rằng:

“Nếu tôi không tạo ra giá trị liên tục, tôi sẽ bị thay thế.”

Nỗi sợ này khiến chúng ta không dám chậm lại, không dám nghỉ, và luôn trong trạng thái cảnh giác.

2. Sự lệ thuộc vào dopamine từ thành tích

Mỗi khi hoàn thành một task, não bộ tiết ra dopamine – chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác thỏa mãn. Khi điều này lặp lại liên tục, con người dễ nghiện cảm giác hoàn thành, giống như chạy theo thành tích để tự khẳng định sự tồn tại của mình.

Khi đó, nghỉ ngơi không còn mang lại cảm giác dễ chịu, mà gây trống rỗng, bồn chồn, thậm chí lo âu.

Vì sao toxic productivity bùng nổ sau đại dịch?

Sau đại dịch, mô hình làm việc thay đổi nhanh chóng:

• Làm việc từ xa, hybrid, freelance gia tăng
• Ranh giới giữa công việc và đời sống cá nhân bị xóa mờ
• Công nghệ khiến chúng ta “luôn có thể online”

Laptop luôn mở.
Thông báo luôn bật.
Và công việc thì… không bao giờ thực sự kết thúc.

Trong bối cảnh đó, nhiều người rơi vào trạng thái luôn “có thể làm thêm một chút nữa”. Nhưng “một chút nữa” ấy kéo dài mãi, cho đến khi kiệt sức mà không rõ mình đang cố gắng vì điều gì.

Những biểu hiện phổ biến của toxic productivity

Toxic productivity không phải lúc nào cũng dễ nhận ra. Nó thường được ngụy trang dưới những biểu hiện “tích cực”:

• Luôn bận rộn nhưng khó cảm thấy hài lòng
• Không nghỉ phép vì “chưa đến mức”
• Cảm thấy lo lắng khi không có việc để làm
• Đánh giá bản thân khắt khe hơn người khác
• Cảm thấy trống rỗng ngay cả sau khi đạt được mục tiêu

Nguy hiểm ở chỗ, xã hội thường khen ngợi những biểu hiện này, khiến toxic productivity càng dễ được củng cố.

Khi năng suất trở thành thước đo giá trị con người

Một trong những hệ quả nghiêm trọng nhất của toxic productivity là sự đánh đồng sai lệch:

• Nghỉ ngơi = lười biếng
• Hiệu quả = giá trị
• Thành tựu = hạnh phúc

Khi những phương trình này ăn sâu vào tư duy, con người bắt đầu sống để đạt được thành tích, thay vì đạt thành tích để sống tốt hơn.

Hệ quả lâu dài không chỉ là burnout, mà còn là:

• Mất kết nối với cảm xúc cá nhân
• Khó cảm nhận niềm vui đơn giản
• Luôn cảm thấy thiếu, dù đã có rất nhiều

Nghỉ ngơi không phải là phần thưởng, mà là nhu cầu

Một sai lầm phổ biến của toxic productivity là coi nghỉ ngơi như phần thưởng sau khi hoàn thành mọi việc. Nhưng công việc thì không bao giờ “xong hẳn”.

Về mặt sinh học và tâm lý:

• Não bộ cần khoảng trống để tái tạo sự sáng tạo
• Cơ thể cần được phục hồi để duy trì hiệu suất bền vững
• Cảm xúc cần được xử lý, thay vì bị bỏ qua

Nghỉ ngơi không làm bạn kém năng suất hơn. Ngược lại, nó là điều kiện cần để năng suất không trở thành độc hại.

Làm thế nào để thoát khỏi vòng xoáy toxic productivity?

Không có giải pháp “một bước là xong”, nhưng bạn có thể bắt đầu từ những điều nhỏ:

1. Tách giá trị bản thân khỏi hiệu suất

Bạn có giá trị ngay cả khi không hoàn thành thêm task nào hôm nay.

2. Học cách nghỉ ngơi không mục đích

Không biến nghỉ ngơi thành một “dự án cải thiện bản thân”. Đôi khi, chỉ cần ngồi yên, không làm gì, không tối ưu hóa.

3. Đặt lại câu hỏi “vì sao”

Mỗi khi thấy mình phải cố gắng quá mức, hãy tự hỏi:

“Mình đang làm điều này vì mục tiêu thật sự, hay chỉ để tránh cảm giác lo âu?”

Kết luận: Làm ít hơn, nhưng sống trọn vẹn hơn

Toxic productivity không phải vấn đề của cá nhân yếu đuối, mà là hệ quả của một hệ giá trị tôn vinh sự bận rộn hơn sự lành mạnh.

Con người không phải cỗ máy.
Chúng ta không sinh ra để liên tục tối ưu hóa bản thân.
Đôi khi, cách duy nhất để sống tốt hơn – là cho phép mình không làm gì cả.